Երեւանի Հոգին. Դրախտ Մը Պատկանելիութեան՝ Անընդհատ Փոխուող Աշխարհի Մը Մէջ․ Փիթըր Պ․ Հայկ

Յօդուածներ – Զրոյցներ

Երբ տարիքդ կը հասուննայ, մեզմէ շատեր կը սկսին աւելի խորունկ կերպով հարցաքննել մեր կեանքին ու ինքնութեան վերաբերող բազմաթիւ հարցեր։ Կը վերադառնանք մեր անցած ճանապարհին, կը փորձենք հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս դարձաւ մեր կեանքը այն, ինչ որ է այսօր, ի՞նչ կրնայինք փոխել, ի՞նչ որոշումներ կրնայինք այլ կերպ առնել։ Եւ մանաւանդ, երբ կը պատկանինք աշխարհով մէկ ցրուած ազգի մը, երբեմն կը հարցնենք նաեւ արդեօք ճի՞շդ էր այն երկիրը ընտրել, ուր հաստատուեցանք, եւ ճի՞շդ էր այն կեանքը, զոր այնտեղ կերտեցինք։ 

Այս հարցումները տարիներու թաւալքին հետ կը խորանան, երբեմն կրկին կը վերադառնան՝ ուրիշ երանգով, ուրիշ փորձառութեամբ։ Սակայն այս որոնումին խորքին մէջ կայ նաեւ մէկ ուրիշ, աւելի լուռ փնտռտուք մը, կը փորձենք գտնել այնպիսի վայր մը, ուր մեր ինքնութիւնը այլեւս բացատրութեան, արդարացման կամ մեծ ճիգի կարիք չունենայ, այլ բնականօրէն ու անաղմուկ կերպով կապուի մեր հոգիին հետ։ Վայր մը, ուր «ո՞վ եմ ես» հարցումը այլեւս պատասխան չպահանջէ, որովհետեւ պատասխանը արդէն մեր մէջ է։

Թերեւս ասիկա է այն զգացումը, որ մեր հասուն տարիներուն մեզմէ շատեր կը բաժնեն. տուն մը որոնելու զգացումը, որ երբեմն աշխարհագրական վայր մը չէ, այլ հոգեվիճակ մը՝ ուր անցեալը, ինքնութիւնը եւ ներկան վերջապէս կը հանդիպին։

Անձնապէս, առանց ներքաշուելու Հայաստանի ներկայ կամ անցեալի քաղաքականութեան մէջ, կ՛ուզեմ խօսիլ զուտ հոգեկան և մարդկային այն կապին, ինքնութեան ու պատկանելիութեան զգացումին մասին, զոր մեզմէ շատեր ունին Երեւան մայրաքաղաքին հանդէպ։

Ես այսօր, մօտ քառասունհինգ տարիներէ ի վեր, կ՚ապրիմ Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ։ Այս երկար տարիներու ընթացքին, ականատես եղայ աշխարհի եւ մարդկային կեանքի բազմաթիւ վերափոխումներուն։ Տեսայ քաղաքներու ընդարձակումը, ճարտարապետութեան փոփոխութիւնը, կենցաղի արագացումը, արհեստագիտութեան անընդհատ աճող ազդեցութիւնը եւ այն նոր աշխարհը, որ քիչ-քիչ սկսաւ իր չափանիշներով վերաձեւել մարդուն առօրեան։

Ամէնէն տպաւորիչ, բայց երբեմն նաեւ յուսախաբ ընող փոփոխութիւններէն մէկը ինծի համար եղած է քաղաքային կեանքի այս արագ արդիականացումը՝ տարածուն քաղաքաշինութեամբ, ինքնաշարժէն կախեալ առօրեայով, մեկուսացած արուարձաններով, առեւտրական գօտիաւորմամբ եւ արհեստագիտութեան (technology) գրեթէ համատարած ներկայութեամբ։ Այս բոլորը, անշուշտ, ստեղծած են հսկայական յարմարութիւններ եւ փոխած են մարդուն կեանքի պայմանները։ Սակայն անոնց հետ միասին, կարծես, աստիճանաբար փոխուած է նաեւ քաղաքին ու մարդուն միջեւ եղած յարաբերութիւնը։

Արեւմտեան կարգ մը մեծ քաղաքներու մէջ անհատական անանունութիւնը դարձած է առօրեայի բնական մասը։ Մարդիկ կրնան ապրիլ իրարու շատ մօտ, բայց մնալ իրարմէ հեռու։ Նոյն շէնքին մէջ ապրիլ, նոյն փողոցներով անցնիլ, նոյն սրճարաններուն մէջ նստիլ՝ առանց երբեք իսկապէս հանդիպելու։ Քաղաքը կրնայ ըլլալ հսկայական, կենդանի եւ շարժուն, բայց այդ ամբողջ շարժումին մէջ մարդ երբեմն կը զգայ իր առանձնութիւնը՝ այն նուրբ դատարկութիւնն ու անջատուածութիւնը, որ դժուար է բառերով բացատրել։

Թերեւս այս պատճառով է, որ տարիներու հեռաւորութենէն սկսած եմ աւելի խորունկ կերպով հասկնալ Երեւանի հանդէպ ունեցած այն զգացումը, որ միշտ չէ, որ կարելի է բացատրել տրամաբանութեամբ։ Երեւանը ինծի համար պարզապէս քաղաք մը չէ, ոչ ալ միայն Հայաստանի մայրաքաղաքը։ Անոր հետ կապուած զգացումը աւելի հին ու աւելի անձնական բան մըն է՝ պատկանելիութեան զգացում մը։

Երբ Երեւանի մասին կը մտածեմ, չեմ կրնար մտածել միայն շէնքերու, հրապարակներու, փողոցներու կամ քաղաքի արտաքին կերպարին մասին։ Կը մտածեմ մարդկային ներկայութեան մասին։ Այն զգացումին, որ քաղաքը միայն բնակավայր մը չէ, այլ յիշողութիւններու, ձայներու, դէմքերու եւ պատմութեան մը կրողը։ Թերեւս հոն է այն տարբերութիւնը, որ տարիներու ընթացքին աւելի յստակ դարձաւ ինծի համար. որոշ քաղաքներու մէջ կ՚ապրիս, իսկ որոշ քաղաքներու հետ՝ կը զգաս, որ կը պատկանիս։

Եւ երբ մարդ իր կեանքի մեծ մասը կ՚անցընէ հայրենիքէն հեռու, պատկանելիութեան այս զգացումը կրնայ աւելի խորանալ, որովհետեւ հեռաւորութիւնը երբեմն չի հեռացներ մարդը իր ինքնութենէն. ընդհակառակը, կը ստիպէ զայն աւելի ուշադիր լսել իր ներսը եւ հասկնալ, թէ ո՞ր վայրերուն հետ է կապուած իր հոգին։

Թերեւս Երեւանի հանդէպ մեր զգացած կապին գաղտնիքը հոս է։ Ան պարտադիր չէ, որ քաղաքական համոզում ըլլայ, ոչ ալ անցեալի կամ ներկայի որեւէ գնահատական։ Ան կրնայ ըլլալ պարզ մարդկային զգացում մը՝ այն պահը, երբ օտար քաղաքներու մէջ երկար տարիներ ապրած մարդ մը  յանկարծ կը զգայ, թէ կայ տեղ մը, ուր իր ինքնութիւնը պէտք չէ բացատրէ։

Եւ այդ զգացումը, որքան ալ դժուար ըլլայ սահմանել, իրական է։

Սովորական է լսել, թէ ինչպէս մարդիկ լռելեայն կարօտաբաղձութեամբ կը յիշեն անցեալ դարաշրջան մը՝ փափաքելով վերադառնալ այն ժամանակներուն, երբ համայնքները աւելի մօտ էին իրարու, փողոցները՝ աւելի ապահով, իսկ մարդկային փոխյարաբերութիւնը՝ առօրեայ կեանքի բնական կեդրոնը։

Ես հոս կ՛ուզեմ խօսիլ Երեւանի մասին։

Երեւանի փողոցներուն մէջ քալելը ինծի համար կը նշանակէ անցնիլ հազուագիւտ ու սփոփիչ կամուրջէ մը՝ նուիրական անցեալին և ներկայի հնարաւորութիւններուն միջև։ Թերեւս այդ է պատճառը, որ Երեւանը առաջին իսկ հայեացքէն չի ներկայանար իբրեւ պարզապէս արդիականացող քաղաք մը։ Ան կը պահէ քաղաքային կեանքի այնպիսի կառուցուածք մը, ուր մարդը դեռ կրնայ զգալ քաղաքի մը բուն էութիւնը՝ հանդիպիլ, կանգ առնել, զրուցել, ճանչնալ եւ պատահաբար հանդիպիլ ծանօթի մը։

Խորհրդային շրջանի քաղաքաշինական ժառանգութեան մէջ ձեւաւորուած այս միջավայրը այսօր, իր բոլոր փոփոխութիւններով հանդերձ, կը պահպանէ այն որակներէն ոմանք, որոնց կարիքը շատ մը արդիական քաղաքներ այսօր կը զգան՝ մարդկային ջերմութիւնը, մօտիկութիւնը եւ հանրային կեանքի բնական հոսքը։ Երեւանի քաղաքային միջավայրը, իր լաւագոյն դրսեւորումներով, ստեղծուած է ոչ միայն երթեւեկութիւնը արագացնելու կամ տարածութիւնը առաւելագոյնս օգտագործելու, այլ նաեւ մարդոց հանդիպելու եւ միասին ապրելու հնարաւորութիւն տալու համար։

Ի տարբերութիւն արեւմտեան բազմաթիւ արուարձաններու անդէմ ու միատեսակ միջավայրերուն՝ Երեւանը կը շնչէ խտութեամբ եւ խառն օգտագործման կենդանի կեանքով։  Բնակելի շէնքերը, ծառազարդ զբօսայգիները, թաղային փոքր խանութները, դեղատուները, սրճարաններն ու բացօթեայ նստավայրերը իրարու կը շարունակեն՝ ստեղծելով քաղաքային կեանքի մը ամբողջութիւն, ուր առօրեան պարտադիր չէ ինքնաշարժի մը մէջ անցընել։

Գրեթէ ամէն ինչ հասանելի է ոտքով։ Եւ այս պարզ հանգամանքը քաղաքին կը վերադարձնէ կարեւոր բան մը, որ շատ մը արդիական քաղաքներ կորսնցուցած են՝ դանդաղելու, իրարու հանդիպելու եւ քաղաքը զգալու հնարաւորութիւնը։

Երեւանի մէջ քալող մարդը միայն մէկ վայրէն միւսը չի հասնիր։ Ան կը մտնէ քաղաքին հոսանքին մէջ։ Փողոցը կը դառնայ հանդիպման վայր, սրճարանը՝ զրոյցի տարածք, զբօսայգին՝ համայնքային կեանքի շարունակութիւնը։ Քաղաքը կը դադրի պարզապէս ենթակառոյց ըլլալէ եւ կը վերածուի ապրուած միջավայրի։

Եւ թերեւս հոս է Երեւանի առանձնայատկութիւնը։ Ան արդիականութիւնը չի մերժեր, բայց դեռ կը պահպանէ մարդկային մօտիկութեան այն զգացումը, որ արդիականացման ընթացքին շատ մը քաղաքներ զոհած են արդիւնաւէտութեան արագութեան եւ անհատական մեկուսացման անունով։

Սակայն, ինչ որ իսկապէս կը բարձրացնէ Երեւանը իր ֆիզիքական ճարտարապետութենէն անդին, անոր ընկերային հիւսուածքն է՝ ապրող վկայութիւն մը այն աւանդական արժէքներուն, որոնք արդի քաղաքներու մեծ մասին մէջ հետզհետէ մղուած են ետին։

Այս մշակոյթը մեծ ճառերու մէջ չէ, այլ առօրեայի փոքր ու գրեթէ աննկատ պահերուն։ Հանրակառքերուն մէջ երիտասարդ մը ինքնաբերաբար ոտքի կը կանգնի՝ իր տեղը տարեց մարդուն զիջելու համար։ Փողոցին մէջ մէկը կը կանգնի՝ ուղղութիւն մը հարցնողին օգնելու։ Դրացիներ տակաւին կը ճանչնան զիրար։ Խանութպանին ու յաճախորդին միջեւ եղած կարճ խօսակցութիւնը երբեմն կը գերազանցէ պարզ առեւտրական փոխանակումը։ 

Այս մանրուքները առաջին հայեացքէն կրնան աննշան թուիլ, սակայն իրականութեան մէջ անոնք ընկերութեան մը խորքային արժէքներուն արտացոլումն են։ Երիտասարդ սերունդին մէջ այս ինքնաբուխ յարգանքը, յատկապէս տարեցներուն հանդէպ, կը վկայէ, որ որոշ աւանդութիւններ տակաւին չեն վերածուած միայն յիշողութեան. անոնք կը շարունակեն ապրիլ վարքագիծի մէջ։ 

Այստեղ մարդուն արժանապատուութիւնը տակաւին տեսանելի տեղ մը ունի առօրեայ կեանքին մէջ։ Անհատը կարեւոր է, բայց ան բոլորովին առանձնացած չէ համայնքէն։ Ընկերութիւնը տակաւին կը պահանջէ որոշակի փոխադարձ պատասխանատուութիւն՝ իրարու ներկայութիւնը նկատելու, իրարու հանդէպ յարգանք ցուցաբերելու եւ անհրաժեշտ պահուն օգնութեան հասնելու կարողութիւնը։ 

Անշուշտ, այս պատկերը անթերի չէ։ Երեւանի առօրեային մէջ կարելի է հանդիպիլ նաեւ կոշտութեան, անհամբերութեան եւ երբեմն յարաբերական անքաղաքավարութեան։ Բայց այդ հակասութիւններուն կողքին կը մնայ ընդհանուր մթնոլորտ մը, որ ինծի կը թուի աւելի անմիջական, աւելի ջերմ եւ, ամէնէն կարեւորը, աւելի մարդկային։

Թերեւս հոս է այն բանին գաղտնիքը, որ տարիներու հեռաւորութենէն Երեւանը մեզի կրնայ այնքան հարազատ թուիլ։ Ոչ միայն որովհետեւ հոն մեր լեզուն կը լսենք կամ մեր մշակոյթին հետքերուն կը հանդիպինք, այլ որովհետեւ հոն կը տեսնենք վարքագիծեր, որոնք մեր մանկութեան, մեր ընտանիքներուն եւ մեր համայնքներուն մէջ ժամանակին բնական էին։

Եւ երբ այդ պարզ արարքները կը տեսնենք օտարացած աշխարհներու մէջ ապրելէն երկար տարիներէն ետք, կը գիտակցինք, որ երբեմն կարօտը միայն անցեալի մը հանդէպ չէ։ Կը կարօտնանք նաեւ մարդկային յարաբերութեան այն ձեւին, որուն մէջ մարդը տակաւին մարդ կը մնայ՝ իր արժանապատուութեամբ, իր հարազատութեամբ եւ իր պարտաւորութեամբ ուրիշին հանդէպ։

Կարեւոր է, որ Երեւանը չի հասնիր այս աւանդական հմայքին՝ մերժելով արդիականութիւնը։ Փոխարէնը, ան կ՚առաջարկէ համոզիչ, երկուստեք շահաւէտ ներդաշնակութիւն մը.  քաղաքը լիովին ամբողջականացուած է (integrated) ժամանակակից արհեստագիտութեան, արդի յարմարութեան, հանգստութեան եւ ներկայ կապերուն հետ։ Ան կ՚ապացուցէ, որ քաղաք մը կրնայ ներկայ արդիական կերպով ապրիլ՝ առանց զոհաբերելու իր հոգին։

Համաշխարհային հայ սփիւռքի համար Երևանը ունի իմաստ մը, որ տարբեր կը թուի սովորական քաղաքաշինական կամ տնտեսական չափանիշերէն։ Մեզմէ շատերը չեն ծնած Հայաստան, ոչ ալ մեր ծնողները կամ մեծ հայրերն ու մայրերը։ Սակայն, պտըտելով այն փողոցներուն մէջ, քաղաքը կը խօսի մեր ինքնութեան և ժառանգութեան խորունկ, հիմնական մէկ մասին հետ։ Ան կանգնած է իբրև մեր համատեղ պատմութեան ապրող օճախը, մեր նախնիներու արմատներու յարատև մնացած տունը։

Եթէ անձնական պատճառներով (ընտանիք, զաւակներ, աշխատանք) չէք կրնար վերջնականապէս փոխադրուիլ Հայաստան, գոնէ այցելեցէ՛ք նուազագոյնը տարին մէկ անգամ։ Կ՚առաջարկեմ ձեզի այցելել Երևան եւ ինքնաբերաբար զգալ, թէ ինչպէ՛ս կ՛արձագանգէք՝ տեսնելով մեր երիտասարդ ու գեղեցիկ նոր սերունդը, կամ քաղաքի սրտէն դիտելով Արարատ լեռը, ուր ձեր ոտքերուն տակ կը զգաք ձեզ կանչող հարազատ հողը։

Արդարեւ, պէտք է ընդունիլ, որ ճիշդ վայրեր այցելելով, դուք պիտի յուզուիք, հիանաք եւ գտնէք այնպիսի հարազատութիւն մը, որ խորապէս պիտի ցնցէ ձեր հոգին։ Երեւանը թերեւս չի պահանջեր ըլլալ աշխարհի ամենավեհ քաղաքը, ոչ ալ տնտեսապէս ամենապայծառը, կամ արդի քաղաքակրթութեան բացարձակ գագաթնակէտը։ Բայց ան ունի շատ աւելի թանկագին բան մը. ան մերն է։ Մենք զայն ամբողջութեամբ կ՚ընդունինք այնպէս, ինչպէս որ է՝ իր բոլոր յաղթանակներով, նկարագիրով եւ թերութիւններով, և հաւատարիմ կը մնանք նպաստելու անոր պատմութեան ու օգնելու անոր ծաղկման մեր իսկ սահմանափակ ձևերով։ Երեւանը կ՚առաջարկէ ներդաշնակութեան հազուագիւտ զգացում մը, տեղ մը, ուր անցեալը կը պատուուի, ներկան կ՛ապրուի լիարժէքօրէն, եւ համայնքը կը մնայ քաղաքին սիրտը։