Ստեփանակերտի Մայր Տաճարի Ոչնչացումը Պէտք է Ոչ Միայն Փաստագրուի, Այլեւ Դառնայ Միջազգային Իրաւական ու Քաղաքական Օրակարգի Հարց․ Ահազանգ
Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպան, «Ազգային» պատմամշակութային կազմակերպութեան փոխնախագահ Յովիկ Աւանէսով կ՛ահազանգէ, որ Ստեփանակերտի մայր տաճարի ոչնչացումը ներկայացուած է իբրեւ «յաղթանակ»։
«ազրպէյճանական ընկերային ցանցերում վերջերս տարածում է գտել լուսանկար՝ արուած Ստեփանակերտի Սուրբ Աստուածամօր Յովհանու Մայր տաճարի տարածքում։ Յատկապէս ցաւալի է դարձնում այն հանգամանքը, որ լուսանկարը հրապարակած ազրպէյճանցի աղջիկը նոյն վայրում գտնուել է նաեւ 2025 թուականին, երբ տաճարը դեռեւս կանգուն էր։ Այսպիսով՝ նոր լուսանկարն ամրագրում է ոչ միայն տեղի ունեցած աւերումը, այլեւ ակնյայտօրէն վկայում է այն վերաբերմունքի մասին, որ ձեւաւորուել է հայկական մշակութային եւ հոգեւոր ժառանգութեան նկատմամբ։
«Արբանեակային մշտադիտարկման տուեալները փաստում են, որ Մայր տաճարը ոչնչացուել է 2026 թուականի Մարտի 3-ից Ապրիլի 2-ն ընկած ժամանակահատուածում։ Վերջին ամիսներին տաճարի ոչնչացման մասին բազմիցս ահազանգել են Արցախի մշակութային ժառանգութեան օմբուդսմենի (պաշտպանի) գրասենեակը, ինչպէս նաեւ մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան եւ արբանեակային մշտադիտարկման ոլորտի այլ կառոյցներ ու փորձագէտներ։
«Սակայն այս պատմութեան ամենաբնութագրական եւ միեւնոյն ժամանակ ամենացաւալի դրուագներից մէկը լուսանկարին կցուած մակագրութիւնն է՝ «gorbagor oldu», այսինքն՝ «վերացաւ», «կործանուեց»։ Հայկական եկեղեցու ոչնչացումը ներկայացւում է ոչ թէ որպէս ցաւի կամ մտահոգութեան առիթ, այլ՝ որպէս հպարտութեան եւ գոհունակութեան պատճառ։
«Այս երեւոյթը չի կարելի դիտարկել որպէս մէկ անհատի կամ առանձին օգտատիրոջ վարքագիծ. այն աւելի խորքային եւ համակարգային խնդրի դրսեւորում է։ Երբ եկեղեցու ոչնչացումը հանրային տիրոյթում ուղեկցւում է ուրախութեան եւ հպարտութեան արտայայտութիւններով, դա վկայում է, որ հայատեացութեան եւ հայկական մշակութային ժառանգութեան նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի ձեւաւորումն ազրպէյճանում կրում է համակարգային բնոյթ։
«Արցախի հայկական մշակութային ժառանգութեան դէմ ուղղուած գործողութիւնները վաղուց այլեւս առանձին յուշարձանների ճակատագրի հարց չեն։ Խօսքը վերաբերում է հայկական հետքի համակարգուած վերացման քաղաքականութեանը, որի շրջանակում եկեղեցիներ, վանքեր, գերեզմանոցներ, խաչքարեր, յուշարձաններ, ամբողջական բնակավայրեր, պատմական թաղամասեր եւ այլ մշակութային օբյեկտներ (կառոյցներ) կա՛մ ոչնչացւում են, կա՛մ ենթարկւում փոփոխութիւնների ու վերաիմաստաւորման՝ ուղղուած դրանց հայկական ինքնութեան ժխտմանը։
«Մայր տաճարի ոչնչացումը յատկապէս խորհրդանշական է, քանի որ տեղի է ունենում այն պայմաններում, երբ միջազգային հանրութիւնը, միջազգային կազմակերպութիւններն ու մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան կառոյցները տեղեակ են Արցախի հայկական ժառանգութեանը սպառնացող վտանգներից։ Տարիներ շարունակ հրապարակուել են փաստաթղթեր, մասնագիտական զեկոյցներ, լուսանկարներ եւ արբանեակային ապացոյցներ, սակայն այդ վկայագրումներին յաճախ չեն յաջորդում գործնական եւ կանխարգելիչ քայլեր։
«Միջազգային կառոյցների ներկայիս արձագանգն ակնյայտօրէն համաչափ չէ վտանգի ծաւալներին։ Իւրաքանչիւր նոր ոչնչացումից յետոյ յայտարարութիւնները, մտահոգութիւններն ու կոչերը չեն կարող փոխարինել իրական գործողութիւններին. եթէ միջազգային հանրութիւնը սահմանափակւում է միայն արդէն կատարուած աւերածութիւնն արձանագրելով, դա ոչ թէ ժառանգութեան պաշտպանութիւն է, այլ ոչնչացման փաստի հետահայեաց գրանցում։
«Անընդունելի է նաեւ, որ մասնագիտական կառոյցները ստիպուած են արբանեակային պատկերների միջոցով բացայայտել յուշարձանների ոչնչացումը, մինչդեռ իրաւասու միջազգային մարմիններն ի վիճակի չեն ապահովել մշտադիտարկման, անկախ փորձագիտական գնահատման, փաստահաւաք առաքելութիւնների եւ պատասխանատուութեան գործուն մեխանիզմներ (գործիքակազմեր)։
«Արցախի մշակութային ժառանգութիւնը փրկելու համար անհրաժեշտ են ոչ թէ հերթական արարողակարգային յայտարարութիւններ, այլ յստակ քայլեր՝ միջազգային մշտադիտարկման մեխանիզմների ներդրում, անկախ փորձագէտների ներգրաւում, արբանեակային տուեալների համակարգուած հաւաքագրում եւ հրապարակում, իւրաքանչիւր ոչնչացման իրաւական փաստագրում, պատասխանատուների բացայայտում եւ միջազգային իրաւական ու քաղաքական պատասխանատուութեան մեխանիզմների կիրառում։
«Ստեփանակերտի Սուրբ Աստուածամօր Յովհանու Մայր տաճարի ոչնչացումը պէտք է ծառայի որպէս հերթական լուրջ ահազանգ միջազգային հանրութեան համար։ Եթէ այսօր հնարաւոր է ոչնչացնել հայկական եկեղեցին եւ այդ արարքը ներկայացնել որպէս «յաղթանակ»՝ աւելին, հպարտանալ դրանով, ապա սա նոր երեւոյթ չէ. նոյն տրամաբանութեամբ էր, որ ազրպէյճանի իշխանութիւնները հերոսացրին քնած հայ սպայ Գուրգէն Մարգարեանին կացնահարած ռամիլ սաֆարովին, եւ նոյն կերպ վարուեցին Քարամ Սլոյեանի գլխատման դէպքի պարագայում։ Այս տրամաբանութեան շարունակականութիւնը նշանակում է, որ վաղը վտանգի տակ կարող է յայտնուել Արցախի հայկական ժառանգութեան եւս մէկ յուշարձան։
«Մշակութային ցեղասպանութիւնը սկսւում է հէնց այն պահից, երբ յուշարձանի ոչնչացումն այլեւս չի ընկալւում որպէս յանցագործութիւն եւ վերածւում է յաղթանակի խորհրդանիշի։ Իսկ միջազգային անգործութիւնը, անկախ նրանից, թէ ինչ քաղաքական կամ այլ պատճառներով է հիմնաւորւում, փաստացի ձեւաւորում է անպատժելիութեան միջավայր։
«Ստեփանակերտի Մայր տաճարի ոչնչացումը պէտք է ոչ միայն փաստագրուի, այլեւ դառնայ միջազգային իրաւական ու քաղաքական օրակարգի հարց։ Լռութիւնը, ուշացած արձագանգն ու անորոշ յայտարարութիւններն այլեւս բաւարար չեն։ Արցախի հայկական մշակութային ժառանգութիւնը, որը համամարդկային արժէք է ներկայացնում, փրկելու համար անհրաժեշտ են անյապաղ, համակարգուած եւ չափելի գործողութիւններ, քանի դեռ պահպանուած յուշարձանները դեռեւս հնարաւոր է փրկել»,- գրած է Յովիկ Աւանէսով։