Քարտէսից Այն Կողմ. Տիգրանաշէնը Եւ Հայաստանի Ռազմավարական Անվտանգութեան Ընտրութիւնը․ Արամ Շահնազարեան
Հայաստանի եւ ազրպէյճանի միջեւ ընթացող սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացը վաղուց դուրս է եկել միայն իրաւական եւ քարտէսագրական ճշգրտումների շրջանակից: Այն վերածուել է Հարաւային Կովկասում ձեւաւորուող նոր աշխարհաքաղաքական եւ անվտանգային կարգի վերաձեւաւորման առանցքային գործընթացներից մէկի, որի շրջանակում փոփոխւում են ոչ միայն սահմանային գծերը, այլեւ` տարածաշրջանում ուժերի յարաբերակցութիւնը, հաղորդակցութիւնների վերահսկման տրամաբանութիւնը եւ պետութիւնների ռազմավարական հնարաւորութիւնները:
Տիգրանաշէնի շուրջ ընթացող քննարկումները այս գործընթացի առաւել տեսանելի դրսեւորումներից են, սակայն դրանց իրական նշանակութիւնը շատ աւելի լայն է, քան` մէկ տարածքի կարգավիճակի կամ մէկ ճանապարհային հատուածի շուրջ ծագած վէճը: Տիգրանաշէնի հարցը, այս իմաստով, դառնում է այն աւելի մեծ ռազմավարական խնդրի արտայայտութիւնը, որի առջեւ կանգնած է Հայաստանի Հանրապետութիւնը. ընթացող գործընթացը ձեւաւորո՞ւմ է արդեօք երկարաժամկէտ անվտանգային կարգաւորում, որի պայմաններում Հայաստանի կենսական շահերը եւ պետական ինքնիշխանութեան առանցքային բաղադրիչները կարող են ապահովուած լինել, թէ՞ իրաւական ձեւակերպումների միջոցով ամրագրւում են պատերազմից յետոյ ձեւաւորուած ուժային յարաբերակցութեան պայմաններում ստեղծուած նոր իրողութիւնները:
Նիկոլ Փաշինեանի` Տիգրանաշէնի հարցի վերաբերեալ յայտարարութիւնները պէտք է դիտարկել ոչ միայն երկկողմ սահմանային գործընթացի, այլեւ աւելի լայն աշխարհաքաղաքական խորապատկերի շրջանակում: Գործող վարչապետի ներկայացրած մօտեցման հիմքում ընկած է այն տեսակէտը, որ անքլաւների հարցը չի կարող դուրս մնալ սահմանազատման գործընթացի օրակարգից, քանի որ այն վերաբերում է ոչ միայն Ազրպէյճանի կողմից առաջադրուող պահանջներին, այլեւ` Հայաստանի համար առկայ տարածքային խնդիրներին, մասնաւորապէս` Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ գտնուող Արծուաշէնի հարցին:
Փաշինեանի դիրքորոշման առանցքային փաստարկն այն է, որ եթէ կողմերը սահմանազատման հիմքում ընդունում են խորհրդային ժամանակաշրջանի վարչական սահմանների սկզբունքը, ապա այդ սկզբունքը պէտք է կիրառուի ամբողջական եւ փոխադարձաբար` առանց ընտրովի մօտեցման:
Այս մօտեցումը հիմնուած է որոշակի իրաւաքաղաքական հաշուարկի վրայ, ըստ որի, Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ ձեւաւորուած պետութիւնների միջեւ կայուն յարաբերութիւնների ձեւաւորման կարեւոր նախապայմանը պէտք է լինի նախկին վարչական սահմանների միջազգային իրաւական ճանաչումը:
Այս տրամաբանութեան շրջանակում սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացը դիտարկւում է ոչ թէ պարզապէս տարածքային զիջումների կամ փոխզիջումների մեքանիզմ, այլեւ` որպէս երկարատեւ հակամարտութեան իրաւական կարգաւորման եւ տարածաշրջանային կայունութեան ապահովման հնարաւորութիւն: Ըստ այս մօտեցման, սահմանների յստակեցումը պէտք է նպաստի երկարատեւ սահմանային անորոշութիւնների եւ տարածքային վէճերի կարգաւորմանը` նուազեցնելով դրանցից բխող անվտանգային ռիսքերը եւ ստեղծելով այնպիսի իրաւական միջավայր, որտեղ կողմերը, միմեանց տարածքային ամբողջականութեան փոխադարձ ճանաչման միջոցով, կարող են անցնել յարաբերութիւնների նոր փուլ:
Սակայն այստեղ է առաջանում առաւել կարեւոր ռազմավարական հարցը. հնարաւո՞ր է արդեօք սահմանազատման գործընթացը գնահատել միայն քարտէսների, վարչական բաժանումների եւ իրաւական փաստաթղթերի տրամաբանութեամբ` առանց հաշուի առնելու այն աշխարհաքաղաքական պայմանները, որոնցում այն իրականացւում է:
Սահմանները ոչ միայն իրաւական քաթեկորիա են, այլեւ` պետութիւնների միջեւ ուժերի յարաբերակցութեան արտայայտութիւն: Այդ պատճառով նոյն իրաւական սկզբունքը կարող է տարբեր հետեւանքներ ունենալ` կախուած այն քաղաքական եւ ռազմավարական միջավայրից, որտեղ այն կիրառւում է:
Միջազգային յարաբերութիւնների պատմութիւնը բազմաթիւ օրինակներ է յուշում, երբ սահմանների ձեւաւորումն ու փոփոխութիւնը պայմանաւորուած են եղել ոչ միայն իրաւական փաստաթղթերով, այլեւ` պատերազմների արդիւնքներով, քաղաքական համաձայնութիւններով եւ ուժային նոր հաւասարակշռութիւններով: Եւրոպայի պատմութիւնը յատկապէս խօսուն օրինակ է: Ա. եւ Բ. Համաշխարհային պատերազմների միջեւ ընկած ժամանակաշրջանում Գերմանիան փորձեց վերանայել իր համար անբարենպաստ սահմանային կարգաւորումները` յենուելով ուժի կիրառման քաղաքականութեան վրայ, իսկ Բ. Համաշխարհային պատերազմից յետոյ Եւրոպայի սահմանային համակարգը վերաձեւաւորուեց արդէն Գերմանիայի պարտութեան եւ դաշնակիցների գերակայութեան պայմաններում:
Այս եւ նման օրինակները ցոյց են տալիս, որ իրաւական կարգաւորումները երբեք չեն ձեւաւորւում աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութեան բացակայութեան պայմաններում: Դրանք առաւել կայուն են դառնում այն ժամանակ, երբ արտայայտում են ոչ միայն իրաւական համաձայնութիւն, այլեւ այնպիսի քաղաքական հաւասարակշռութիւն, որը կողմերին հնարաւորութիւն է տալիս պահպանելու ձեռք բերուած կարգաւորումը:
Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ ընթացող սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացն իրականացւում է 2020 թուականի պատերազմից եւ 2023 թուականի Արցախի կորստից յետոյ ձեւաւորուած նոր ուժային յարաբերակցութիւնների պայմաններում: Այս հանգամանքը հնարաւոր չէ անտեսել, քանի որ սահմանների հարցը քննարկւում է ոչ թէ նախկին ուժային հաւասարակշռութեան պահպանման, այլ պատերազմի պատճառով արմատապէս փոփոխուած տարածաշրջանային միջավայրում:
Ազրպէյճանը բանակցային գործընթացում հանդէս է գալիս ոչ միայն «իրաւական» հիմնաւորումներով, այլեւ` այն ռազմաքաղաքական առաւելութիւններով, որոնք ձեւաւորուել են ռազմական գերակշռութեան եւ պատերազմի միջոցով ամրապնդուած տարածաշրջանային դիրքի արդիւնքում: Հայաստանի համար, հետեւաբար, սահմանազատման եւ սահմանագծման խնդիրը չի կարող սահմանափակուել միայն իրաւական գործընթացի շրջանակով. այն առաջին հերթին պետական անվտանգութեան, ռազմավարական կայունութեան եւ երկարաժամկէտ ինքնիշխանութեան ապահովման խնդիր է:
Հէնց այս կէտում է առաջանում Հայաստանի գործող իշխանութեան մօտեցման նկատմամբ հիմնական ռազմավարական վերապահումը: Խնդիրը սահմանների իրաւական յստակեցման անհրաժեշտութեան մերժումը չէ, քանի որ իւրաքանչիւր պետութիւն շահագրգռուած է կանխատեսելի եւ ճանաչուած սահմանների գոյութեամբ: Հարցն այն է, թէ ընթացող գործընթացը զուգահեռաբար ստեղծո՞ւմ է արդեօք այնպիսի անվտանգային պայմաններ, որոնք թոյլ կը տան Հայաստանին պահպանել իր ռազմավարական ինքնուրոյնութիւնը եւ նուազեցնել հնարաւոր արտաքին ճնշումների նկատմամբ խոցելիութիւնը:
Եթէ սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացն իրականացւում է այնպիսի պայմաններում, երբ կողմերի միջեւ առկայ է ռազմական, տնտեսական եւ դիւանագիտական հնարաւորութիւնների էական տարբերութիւն, ապա իրաւական կարգաւորումը կարող է վերածուել ոչ թէ հաւասարակշռուած համաձայնութեան, այլ` արդէն ձեւաւորուած ուժերի յարաբերակցութեան իրաւական ամրագրման:
Իրաւական փաստաթուղթը կարող է սահմանել սահմանների կարգավիճակը եւ ձեւակերպել կողմերի պարտաւորութիւնները, սակայն ինքնին չի ստեղծում անվտանգային հաւասարակշռութիւն: Եթէ դրա հիմքում չկայ այնպիսի քաղաքական եւ ռազմավարական միջավայր, որը կողմերին հնարաւորութիւն եւ իրական խթան է տալիս պահպանելու ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւնները, ապա իրաւական կարգաւորումը կարող է չվերածուել իրական անվտանգութեան եւ կայունութեան:
Այս տեսանկիւնից Տիգրանաշէնի հարցը դուրս է եկել միայն տարածքային պատկանելիութեան շուրջ ընթացող քննարկումների շրջանակից: Այն առնչւում է Հայաստանի պետական տարածքի կազմակերպման եւ անվտանգային համակարգի այնպիսի բաղադրիչների, որոնք չեն կարող գնահատուել բացառապէս իրաւական կամ վարչատարածքային չափանիշներով:
Աշխարհաքաղաքականութեան տեսանկիւնից տարածքի արժէքը չի սահմանափակւում նրա չափերով կամ իրաւական կարգավիճակով: Դրա ռազմավարական նշանակութիւնը պայմանաւորուած է այն գործառոյթով, որը տուեալ տարածքը կատարում է պետութեան անվտանգութեան, տարածքային կապակցուածութեան եւ ռազմավարական շարժունակութեան ապահովման գործում:
Այս տրամաբանութեան սահմաններում Տիգրանաշէնի հարցը պէտք է դիտարկել որպէս Հայաստանի պետական տարածքի ֆունկցիոնալ ամբողջականութեան եւ անվտանգային համակարգի պահպանմանն առնչուող ռազմավարական հարց:
(Շար. 1)