Մանկութենէն Ուրուագծուած Երաժշտական Ուղի. Զրոյց՝ Վաչէ Շարաֆեանի Հետ․ Նայիրի Մկրտիչեան
Վաչէ Շարաֆեան. աշխարհահռչակ երաժշտահան, որուն ստեղծագործութիւնները Հայաստանէն բացի, հնչած են աշխարհի 33 երկիրներու ամենահեղինակաւոր բեմերէն՝ աշխարհահռչակ մենակատարներու եւ նուագախումբերու կատարմամբ: Ունի աւելի քան հարիւր՝ սիմֆոնիկ, կամերային, երգչախմբային, վոկալ անսամբլային ստեղծագործութիւններ, ինչպէս նաեւ «Աբգար Արքայ» եւ «Ապու Լալա Մահարի» օփերաները, «Երկրորդ լուսինը», «Հին աստուածներ» եւ «Անապատի հարսնացուն» պալէները:
Բնածին տաղանդները լոյսի պէս կը շողան վաղ մանկութենէն՝ ուրուագծելով կեանքի ճանապարհը, այնուհետեւ ջանասիրութիւնը այդ ճանապարհը կ’ուղղորդէ դէպի բարձրունքներ՝ դրոշմելով հետագիծ, որ անհնար է ջնջել։ Այդպիսին եղած է աշխարհահռչակ երաժշտահան Վաչէ Շարաֆեանի կեանքի ուղին. թէեւ Շարաֆեան ընտանիքի մէջ երաժիշտներ չկան, սակայն կարծես իրենց արեան մէջ երաժշտասիրութիւն կայ։ Անոնց տան մէջ միշտ հնչած է դասական երաժշտութիւն, իսկ փոքրիկ Վաչէն՝ վաղ մանկութենէն ունեցած է ունակութիւններ, որոնք կարելի չէր անտեսել։ «Մանկուց՝ շատ վառ յիշողութիւն է, որ ունէի լուսային ու գունային լսողութիւն․ ինձ համար դրան զանգը, թէյնիկի ձայնը եւ ընդհանրապէս ամէն ձայն իմ մօտ կերպարներ էր յառաջացնում, աստղեր, եւ երբ ձայնը անյայտանում, վերջանում էր, ես յուզւում էի։ Այսպիսի երեւոյթ կայ` տեսնել երաժշտութիւնը մի ակնթարթով, դա ուրիշ մի զգացողութիւն է, երբ գիտես, որ ինքը կայ արդէն, պիտի գրես նրան, չգիտես ինչ է ինքը, բայց գիտես որ կայ… այդ զգացողութիւնը մանկուց մինչեւ հիմա միշտ ինձ հետ է», կ’ըսէ զրուցակիցս։
Եօթ-ութ տարեկանին Վաչէ Շարաֆեանը կը յաճախէ երաժշտական դպրոց, միաժամանակ սորվելով ճատրակ, պասքէթպոլ, թենիս։ Լաւ աշակերտ ըլլալով հանդերձ, կը հասնի այն պահը, երբ պէտք էր ընտրել միայն մէկ ճանապարհ, որ երաժշտութիւնն էր։ Այդ որոշումէն կը դժգոհի մայրը, սակայն անոր կը պատասխանէ ուսուցիչ Էդուարդ Միրզոյեանը, ըսելով՝ «Ինք գիտի ինչ է անում»։
Վաչէ Շարաֆեանը տասը տարեկանին սկսած է երաժշտութիւն գրել։ Աշակերտած է հայ երաժշտական մանկավարժութեան փայլուն ներկայացուցիչ Էդուարդ Միրզոյեանին, որուն դաստիարակած երաժիշտներէն շատերը լայն ճանաչման արժանացած ստեղծագործներ են: 1990 թուականին աւարտած է Կոմիտասի անուան Երեւանի պետական կոնսերվատորիան, 1992 թուականին` ասպիրանտուրան, աշակերտելով փրոֆեսոր Էդուարդ Միրզոյեանին։ Ուսանողական տարիներուն նոյնիսկ, ան չէ դիտարկուած իբրեւ ուսանող, այլ ճանչցուած է որպէս «կոմպոզիտոր»։
1992 թուականին, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Տ. Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեան Վաչէ Շարաֆեանը կը հրաւիրէ Երուսաղէմ՝ Հայոց Ժառանգաւորաց ճեմարանէն ներս դասաւանդելու․ «Չորս տարի մնացի այնտեղ, այդ տարիները շատ կարեւոր էին ինձ համար, մինչ այդ դափնեկիր էի միջազգային մրցոյթների, սինֆոնիկ ստեղծագործութիւնների համար, այդ տարիներին համեմատաբար քիչ ստեղծագործեցի»։ Երուսաղէմեան տարիները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են Շարաֆեանի ներաշխարհին վրայ, հոգեւոր երաժշտութիւնը զգալի տեղ գրաւած է իր ստեղծագործութիւններուն ցանկին մէջ. «Մեծ տարբերութիւն կայ իմ ստեղծագործութիւններում, այն ինչ արել եմ երուսաղէմեան տարիներից առաջ ու յետոյ։ Չորս տարի այնտեղ ապրելուց յետոյ, վերադարձայ Հայաստան եւ աւելի բուռն ստեղծագործեցի»։ Հեղինակած է սուրբ Թափորագիրքի երգեցողութիւններու մասը՝ Երուսաղէմի Սուրբ Յարութեան Տաճարի արարողութիւններուն համար։
Շարաֆեանի կեանքին մէջ յատկանշական պահերէն մէկը եղած է այն, «երբ ինձ զանգեցին ու ասեցին քեզ փնտռում է աշխարհահռչակ թաւջութակահար Եօ-Եօ Ման․ նա լսել է իմ գործերը, երկու տարի ուսումնասիրել է ամբողջ տարածաշրջանը եւ ընտրել մի քանի կոմպոզիտորներ, իսկ Հայաստանից ընտրել է միայն ինձ, իմ ստեղծագործութիւնը, որ ներկայացնի մետաքսի ճանապարհի վրայ գտնուող Հայաստանը։ Ֆրանսայում կատարուեց իմ ստեղծագործութեան փրեմիերան, նա ընտրեց նաեւ մէկ այլ ստեղծագործութիւն եւ կատարեց անձամբ»։ 2001 թուականին, Շարաֆեանը աշխարհահռչակ թաւջութակահար Եօ-Եօ Մայի կողմէ ընտրուած է որպէս «The Silk Road» նախագիծի պաշտօնական երաժշտահան:
Շարաֆեան ելոյթ ունենալով եւ ապրելով տարբեր երկիրներու մէջ, առնչուած է տարբեր մշակոյթներու, որոնք ազդած են անոր երաժշտական մտածողութեան վրայ, սակայն իր հայկական եսը մնացած է անփոփոխ․ «Իմ ստեղծագործութիւններում փոփոխութիւններ եղել են, բայց իմ եսը մնացել է նոյնը, ես խօսում եմ հայերէն, իսկ երաժշտութիւնը գրում եմ համամարդկային՝ պահելով իմ հայ լինելը։ Երաժշտութիւնը այն լեզուն է, որով կարող ես խօսել աշխարհի հետ, բայց լեզուն շատ բնորոշ յատկութիւններ է տալիս քո երաժշտական քոլորիտին ու զգացմունքին»։
«Հայերէն երաժշտութիւնը ինքը շատ ճիւղաւորուած է, կարծում եմ այն ինչ ես անում եմ շատ կարեւոր է, ես այդ ճիւղաւորումները կը բնորոշեմ երկու ուղղութեամբ` մէկը մաքրուելու եւ զտուելու ամէն ինչից, միւսը՝ հարստանալու եւ բերելու ամէն ինչ, եթէ դրանց սիմվոլները բնորոշենք՝ Կոմիտասն ու Սայաթ Նովան են: Երկուսն էլ ինձ համար շատ հարազատ են, ես այս երկուսի տանողն եմ ինձ զգում»։ Վաչէ Շարաֆեանի հեղինակած «Շնորհալի, աղօթական» սինֆոնիան նուիրուած է Ս․ Ներսէս Շնորհալի Ամենայն Հայոց Հայրապետի ննջման 850-ամեակին։
Հայկական երաժշտութիւնը այսօր ներկայացուած է աշխարհով մէկ, բայց ոչ բաւարար չափով, ըստ Շարաֆեանի աւելին ներկայացնելու համար հարկաւոր է պետական քաղաքականութիւն․ «Այն որ իմ եւ այլ հայ ստեղծագործներու գործերը կատարւում են աշխարհի յայտնի բեմերից, դա փաստ է, բայց կը ցանկանայի, որ աւելի շատ կատարուեն, սրա համար որոշակի քաղաքականութիւն է պէտք: Ինձ դրսում ասում են խելացի չեմ վարւում, իմ նման երաժիշտի յետեւում պէտք է լինի տնտեսապէս հզօր երկիր, որ ի վիճակի լինի տէր կանգնել իմ ստեղծագործութիւններին։ Ես մնացել եմ Հայաստանում, չգիտեմ դա ճիշդ է թէ՝ չէ, բայց ես գիտակցում եմ, որ բոլոր այն մարդիկ, ովքեր տեղափոխուեցին այլ երկրներ, շատ հնարաւորութիւններ ունեցան: Ինձ շատ են ասել, եթէ տեղափոխուես շատ փող կ’ունենաս, կը յաղթես եւ այլն։ Բայց այն ինչ ստեղծում ես այստեղ, այլ տեղ չես ստեղծի։ Ես շատ եմ ստեղծագործել եւ շարունակում եմ ստեղծագործել, կարծում եմ, որ ժամանակը ամէն ինչ իր տեղը կը բերի»։
«Է» նախագիծը
2025 թուականի Յունիս 26-ին ներկայացուեցաւ Արդիան-Ardean-արուեստի կեդրոնի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած «Է» Օրատորիա-Միստերիա (Սրբազան թատերգութիւն-խորհրդախաղ) նախագիծը, որուն կտաւներուն հեղինակը ճարտարապետ Վաչէ Բրուտեանն է, իսկ երաժշտութեան՝ Վաչէ Շարաֆեանը։
Հայկական արուեստի մէջ «Է» նախագիծը՝ իբրեւ լսողական եւ տեսողական արուեստի միացուլում՝ նոր երեւոյթ է. այնտեղ կայ կերպարուեստ, լուսային խաղեր, խօսք եւ երգ-երաժշտութեան կենդանի կատարում։ Տարբեր արուեստներ կամրջող «Է»ն կը ներկայացուի բնութեան, կամ պատմամշակութային խորհրդանշական վայրերու մէջ՝ նպատակ ունենալով պատմութիւնն ու արդիական արուեստը, ինչպէս նաեւ բնութիւնը իրարու հետ կապել եւ դարձնել մեր կեանքի մէկ մասնիկը։
«Է»ի առաջին ներկայացումը տեղի ունեցաւ Էրեբունի թանգարանի վերի բացօթեայ տարածքին, այսինքն՝ հին Ուրարտուի փողոցներէն մէկուն մէջ, երկրորդը ներկայացուեցաւ Կոտայքի մարզի Գութանասար լերան վրայ։
Նախագիծի երաժտութեան հեղինակ Վաչէ Շարաֆեան «Է»-ին անդրադառնալով կ’ըսէ. «Թէեւ նախագիծը թարմ է, բայց արդէն ունենում է իր ճանաչելիութիւնը։ «Է»-ն մեր այբուբենի եօթներորդ տառն է եւ էութիւնն է, որովհետեւ ամենաէական բանը այն է, որ մենք պիտի ճանաչենք ինքներս մեզ, ամբողջ նախագիծը սրա մասին է։ Մենք մեզ պիտի ճանաչենք կապուելով մեր բնութեան, մեր լեզուի, համաշխարհային պատմութեան հետ: Նախագծի մէջ կան տարբեր լեզուներ, որոնք Հայաստանում հնչել են մինչեւ 9-10-րդ դարերը եւ այս բոլորը ունեցել է իր ազդեցութիւնը մեր կայանալու, մեր լինելութեան, էութեան, կեների ձեւաւորման վրայ: Այս գործի մէջ երգւում է նաեւ ուրարտերէն՝ Արգիշտի արքայի բառերով, կայ՝ Շիրազ, Զահրատ եւ այլն։ Ծրագիրը շատ հարուստ է իր բնութեամբ, հնչիւնաշարով, ելեւէջներով, բազմազանութեամբ։ Միահամուռ մի գործ է «Է»-ն, որ գրուել է ութ երաժիշտների համար, մօտ հազար կտաւներով։ Ծրագիր կայ «Է»-ն Հայաստանից դուրս էլ ներկայացնել, որովհետեւ մենք կարող ենք խօսել մեր մասին, մեր էութեան մասին մեր մէջ, մեզ ճանաչելը շատ կարեւոր է, բայց մենք ուզում ենք մեր մասին պատմել նաեւ աշխարհին եւ շատ անգամ ոչ հայերէն լեզուով, որպէսզի ընկալելի լինի ինչ ենք ասում, ինչի համար է այս բոլորը, որովհետեւ էութիւնը իրականում բոլորի համար կարեւոր է, իսկ մեր մօտ, հենց այբուբենի մէջ է դրուել այդ էութիւնը՝ «Է» բառով»։
Դասական երաժշտահան Վաչէ Շարաֆեանի ստեղծագործութիւններու բազում շերտերուն մէջ առկայ են մեր ժառանգած պատմութիւնը, հոգեւոր ու համամարդկային արժէքները, սէրը բնութեան ու մեր էութեան հանդէպ, որոնք շաղախուելով բնածին տաղանդի ու աշխատասիրութեան հետ, ուրուագծած են ճանապարհը մեր ժամանակներու լաւագոյն երաժշտահաններէն մէկուն, որուն բազմաժանր ստեղծագործութիւնները պիտի շարունակեն հնչել թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ աշխարհի լաւագոյն բեմերէն։