ՀԱՅ ԴԱՏԻ 60-ԱՄԵԱԿ — ­Բացառիկ Հատորի Մը Հրատարակութեան Առիթով

«ԱԶԱՏ ՕՐ»

2026-ին յատ­կան­շա­կա­նօ­րէն կը բո­լո­րո­ւի 60-ա­մեայ հանգ­րո­ւա­նը ­Հայ դա­տի հե­տապնդ­ման աշ­խա­տանք­նե­րուն ­Յու­նաս­տա­նի մէջ։ ­Վեց տաս­նա­մեակ­նե­րու վրայ եր­կա­րող պա­հան­ջա­տի­րա­կան պայ­քա­րի բազ­մա­շերտ գոր­ծու­նէու­թիւն մը, որ իր քա­ղա­քա­կան, ի­րա­ւա­կան եւ ցու­ցա­կան ե­րես­նե­րով հա­մախմ­բեց բո­վան­դակ յու­հա­յու­թիւ­նը մեր ազ­գա­յին ան­ժա­ման­ցե­լի ի­րա­ւունք­նե­րու ձեռք­բեր­ման նո­ւա­ճում­նե­րուն շուրջ։

Ն­շա­նա­կա­լից այս ան­կիւ­նա­դար­ձը կա­րե­լի չէ տես­նել որ­պէս սոսկ յո­բե­լե­նա­կան հանգ­րո­ւան, այլ որ­պէս յու­նա­հայ գա­ղու­թի քա­ղա­քա­կան հա­սունաց­ման եւ կազ­մա­կեր­պո­ւած պայ­քա­րի պատ­մա­կան ու­ղե­գիծ։ ­Վեց տաս­նա­մեակ­նե­րու ըն­թաց­քին ­Հայ դա­տը վե­րա­ծո­ւե­ցաւ այն գա­ղա­փա­րա­կան ա­ռանց­քին, ո­րուն շուրջ ձե­ւա­ւո­րո­ւե­ցաւ գա­ղու­թի ազ­գա­յին եւ հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը՝ գե­րա­զան­ցե­լով զուտ մշա­կու­թա­յին ինք­նա­պահ­պան­ման սահ­ման­նե­րը եւ ազ­գա­յին ինք­նու­թեան պահ­պա­նու­մը կա­պե­լով պատ­մա­կան ար­դա­րու­թեան պա­հան­ջին ու մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման պայ­քա­րին։

60-ա­մեայ նո­ւա­ճու­մը ա­ռի­թը ե­ղաւ որ­պէս­զի «Ա­զատ Օր» ձեռ­նար­կէ բա­ցա­ռիկ հա­տո­րի մը հրա­տա­րա­կու­թեան, ո­րուն մէջ ար­ձա­գանգ գտած է պատ­մա­կան եր­կար ու­ղին եւ կազ­մա­կեր­պա­կան ան­թուլ աշ­խա­տան­քի ար­դիւն­քը, որ ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով գրի կ­՚առ­նո­ւի ու կ­՚ար­ձա­նագ­րո­ւի շարք մը ան­ձե­րէ, ո­րոնք եւս ի­րենց ան­մի­ջա­կան մաս­նակ­ցու­թիւ­նը ու­նե­ցան քա­ղա­քա­կան աշ­խա­տան­քի զա­նա­զան հանգ­րո­ւան­նե­րուն։ Ան­մի­ջա­կան յու­շա­պա­տու­մը ա­ռի­թը կու տայ ըն­թեր­ցո­ղին հան­գա­մա­նօ­րէն ի­մա­նա­լու ­Հայ դա­տի բազ­մաո­լորտ ի­րա­գոր­ծում­նե­րուն եւ ա­նոնց ու­նե­ցած ազ­դե­ցու­թեան մա­սին յու­նա­հայ գա­ղու­թի քա­ղա­քա­կան եւ պա­հան­ջա­տի­րա­կան պատ­մու­թեան վրայ։

* * *

­Հա­տո­րի ա­ռա­ջին է­ջե­րուն մէջ տեղ գտած խմբագ­րա­կան նշու­մը ար­ժե­ւո­րու­մը կը կա­տա­րէ յու­նա­հայ գա­ղու­թի քա­ղա­քա­կան հա­սու­նաց­ման։ Այդ գոր­ծըն­թա­ցը միա­ժա­մա­նակ ար­տա­յայ­տուե­ցաւ գա­ղու­թա­յին կազ­մա­կերպ­ման ամ­րապն­դու­մով, ինչ­պէս նաեւ յու­նա­կան քա­ղա­քա­կան եւ հա­սա­րա­կա­կան շրջա­նակ­նե­րուն հետ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու զար­գա­ցու­մով։

Ընկ. Հ­ռիփ­սի­մէ ­Յա­րու­թիւ­նեան լու­սար­ձա­կի տակ կ­՚առ­նէ ­Յու­նաս­տա­նի խորհր­դա­րա­նին կող­մէ 1996-ի պատ­մա­կան ո­րո­շու­մը՝ պաշ­տօ­նա­պէս ճանչ­նա­լու ­Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան ի­րա­ւա­ցիու­թիւ­նը, պե­տա­կան օ­րէն­քի վե­րա­ծե­լով ա­նոր նշու­մի պար­տա­ւո­րու­թիւ­նը։ Ինչ­պէս կը նշէ յօ­դո­ւա­ծա­գի­րը՝ բա­նա­ձե­ւը քա­ղա­քա­կան լուրջ կշիռ ու­նե­ցաւ։ Ա­ռա­ջին հեր­թին, կա­րե­ւոր էր ա­նոր մի­ջազ­գա­յին ազ­դե­ցու­թիւ­նը, ուր ­Յու­նաս­տան՝ որ­պէս Եւ­րո­պա­կան ­Միու­թեան եւ ՆԱԹՕ-ի ան­դամ եր­կիր, այս քայ­լով ազ­դան­շա­նը կու տար մի­ջազ­գա­յին ըն­տա­նի­քին, թէ պատ­մա­կան ճշմար­տու­թիւ­նը կա­րե­լի չէ զո­հել քա­ղա­քա­կան շա­հե­րուն առ­ջեւ։

­Ծա­ւա­լուն աշ­խա­տա­սի­րու­թեամբ մը, ընկ. ­Միհ­րան ­Քիւր­տօղ­լեան կը կա­տա­րէ պատ­մա­կան ամ­բողջ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի մը ար­ժե­ւո­րու­մը, նախ ներ­կա­յաց­նե­լով մին­չեւ 1965-ի պա­հան­ջա­տի­րա­կան ան­կիւ­նա­դար­ձը ձե­ւա­ւո­րած ­Հայ դա­տի հե­տապնդ­ման հո­լո­վոյ­թը, ա­պա ման­րա­մասն տա­լով ­Յու­նաս­տա­նի մէջ ­Հայ դա­տի քա­ղա­քա­կան ի­րա­գոր­ծում­նե­րը, ինչ­պէս նաեւ հել­լէն քա­ղա­քա­կան, ա­կա­դե­մա­կան ու ըն­կե­րա­յին գոր­ծօն­նե­րու մաս­նակ­ցու­թիւ­նը հա­յու­թեան ար­դար դա­տի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հանգ­րո­ւան­նե­րուն։ ­Հան­գա­մա­նա­լից տե­ղե­կու­թիւն­նե­րով պատ­րաս­տո­ւած աշ­խա­տու­թիւ­նը նաեւ միա­ժա­մա­նակ կա­րե­ւոր աղ­բիւր կը հան­դի­սա­նայ պատ­մա­գի­տա­կան ո­լոր­տի հե­տա­զօ­տող շրջա­նակ­նե­րուն հա­մար, ո­րուն մէջ տեղ գտած են բազ­մա­թիւ ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ՝ պատ­մա­կան եւ քա­ղա­քա­կան հա­րուստ բո­վան­դա­կու­թեամբ։

­Հայ­րե­նի ծա­նօթ պատ­մա­գէտ եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ ընկ. ­Խա­չա­տուր Ս­տե­փա­նեան եւս ծա­ւա­լուն յօ­դո­ւա­ծով մը կը նկա­րագ­րէ Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ­Յու­նաս­տա­նի մէջ 19-րդ ­դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թե­նէն մին­չեւ 1924, լոյս սփռե­լով պատ­մա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի մը վրայ, որ նո­ւազ ծա­նօթ է ըն­թեր­ցո­ղին։ ­Գա­ղու­թի կազ­մու­թե­նէն ա­ռաջ, երբ յու­նա­հայ հա­մայն­քը տա­կա­ւին փոք­րա­թիւ պատ­կեր մը կը ներ­կա­յաց­նէր, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը գլխա­ւո­րա­բար կա­պո­ւե­ցաւ յե­ղա­փո­խա­կան շրջա­նի ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րուն հետ, երբ, յօ­դո­ւա­ծա­գի­րի դի­պուկ բնո­րո­շու­մով՝ ­­«­Փաս­տօ­րէն­­ ­Յու­նաս­տա­նի­ մէջ­ գոր­ծող­ դաշ­նակ­ցակ­ան­ կա­ռոյ­ցը­ ոչ­ միայն­ ներգ­րա­ւո­ւած­ է­ ա­զա­տագ­րա­կան­ պայ­քա­րին­ զէնք­ հասց­նե­լու­ գոր­ծին ­մէջ,­ այ­լեւ ­փոր­ձած­ է ­այդ ­պայ­քա­րին ­մաս­նակ­ցող ­մար­տիկ­ներ պատ­րաս­տել»։

«­Դէ­պի նո­րո­գո­ւած ազ­գա­յին տես­լա­կան» խո­րա­գի­րով, ընկ. ­Սե­ւակ ­Պէ­լեան կը խօ­սի սփիւռ­քի մէջ ­Հայ դա­տի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան տար­բեր բնա­գա­ւառ­նե­րուն մա­սին։ ­Յա­ջորդա­բար, ան կը նշէ նո­րո­գուած ազ­գա­յին տես­լա­կա­նի մը որ­դեգ­րու­մը, յատ­կա­պէս ­Հա­յաս­տա­նի ներ­կայ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ի­րադ­րու­թեան լոյ­սին տակ։

­Վեր­լու­ծա­կան ըն­դար­ձակ աշ­խա­տա­սի­րու­թեամբ մը, ­Հա­յաս­տա­նի Ա­կա­դե­միոյ պատ­մա­կան բա­ժի­նի դա­սա­խօս Ար­մէն ­Մա­րու­քեան կը վեր­լու­ծէ ­Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման եւ դա­տա­պարտ­ման գոր­ծըն­թա­ցի նշա­նա­կու­թիւ­նը այդ յան­ցա­գոր­ծու­թեան հե­տե­ւանք­նե­րու յաղ­թա­հար­ման գոր­ծին մէջ։ Ան հան­գա­մա­նօ­րէն կը խօ­սի տար­բեր եր­կիր­նե­րու մէջ ­Հա­յոց ցե­ղասպա­նու­թեան ճա­նաչ­ման հե­տանպնդ­ման ըն­թաց­քի եւ պե­տու­թիւն­նե­րու կող­մէ ճա­նաչ­ման ձե­ւա­ւո­րու­մի փոր­ձե­րուն մա­սին, ինչ­պէս նաեւ կ’ար­ձա­նագ­րէ ­Թուր­քիոյ պե­տա­կան հա­կազ­դե­ցու­թեան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը մի­ջազ­գա­յին ըն­տա­նի­քին հան­դէպ։

­Յու­նա­հայ գա­ղու­թի քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէու­թեան հետ առն­չո­ւած շա­հե­կան հար­ցազ­րոյց մը ըն­կեր­ներ ­Գե­ղամ Եաղ­ճեա­նի եւ ­Թագ­ւոր ­Յո­վա­կի­մեա­նի հետ, ըն­թե­ցո­ղին տրա­մադ­րու­թեան տակ կը դնէ տաս­նա­մեակ­նե­րու վրայ եր­կա­րած ­Հայ դա­տի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան կա­րե­ւոր նո­ւա­ճում­նե­րը, ո­րոնց դե­րա­կա­տար ե­ղաւ Հ.Յ.Դ. ­Յու­նաս­տա­նի ­Հայ դա­տի յանձ­նա­խում­բը։ Եր­կու ըն­կեր­նե­րը, որ­պէս յանձ­նա­խու­մբի եր­կա­րա­մեայ ան­դամ­ներ, հան­գա­մա­նօ­րէն կը խօ­սին յու­նա­հա­յու­թեան գո­յա­տեւ­ման եւ ինք­նա­հաս­տատ­ման ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րէն ետք, քա­ղա­քա­կան հաս­տատ­ման եւ պա­հան­ջա­տի­րա­կան պայ­քա­րի հա­սու­նաց­ման հանգ­րո­ւա­ննե­րուն մա­սին։

«­Յու­շա­մա­տեան» կայ­քէ­ջին մէջ լոյս տե­սած աշ­խա­տա­սի­րու­թեան մը ընդ­մէ­ջէն, Ա­նի Ա­բի­կեան կը կազ­մէ ման­րա­մասն նկա­րագ­րա­կա­նը ­Հայ դա­տի ռահ­վի­րան­նե­րէն եւ յու­նա­հայ գա­ղու­թին մէջ պատ­մա­կան ու քա­ղա­քա­կան կեդ­րո­նա­կան դե­րա­կա­տարու­թիւն ու­նե­ցած ­Գաբ­րիէլ ­Լա­զեա­նի կեն­սագ­րու­թեան։ Ա­նուն մը, որ իր հետ­քը թո­ղեց մեր գա­ղու­թի կազ­մա­ւոր­ման մէջ, դառ­նա­լով նաեւ Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան ղե­կա­վար ան­դամ, ո­րուն վաս­տա­կը ան­մար կը մնայ յու­նա­հա­յու­թեան պատ­մագ­րու­թեան մէջ։

­Յու­նա­հայ ան­ցեա­լի մտա­ւո­րա­կան դէմք ­Յա­կոբ ­Ճէ­լա­լեա­նի մե­նագ­րու­թիւ­նը ­Գոր­ֆո­ւի հայ­կա­կան գա­ղու­թին մա­սին, պատ­մա­կան նկա­րագ­րում­նե­րով լե­ցուն վկա­յու­թիւն մըն է, ո­րուն հիմ­քը կազ­մած են հայ­կա­կան եւ օ­տար աղ­բիւր­ներ։ ­Հա­կա­ռակ իր նօս­րաց­ման ու ան­հե­տաց­ման, ­Գոր­ֆո­ւի հայ­կա­կան գա­ղու­թը դար­ձաւ հա­ւա­քա­վայ­րը մտա­ւո­րա­կան­նե­րու բա­ցա­ռիկ­ աստ­ղա­բոյ­լի­ մը՝ ինչ­պէս ­Վա­հան­ ­­Թէ­քէեան,­ Ն­շան­ ­­Պէ­շիկ­թաշ­լեան,­ ­Թէո­թիկ, ­Գէորգ ­Կառ­վա­րենց եւ ու­րիշ­ներ, ո­րոնք ե­ղան մա­զա­պուրծ ա­զա­տած հայ որ­բե­րու հո­գա­ծու­թեան ան­խոնջ պա­հա­պան­նե­րը։

­Յատ­կան­շա­կան է լու­սանկար­չա­կան հա­րուստ հա­ւա­քա­ծոն, որ կը հրամ­ցո­ւի ըն­թեր­ցո­ղին։

Ան կ­՚ընդգրկէ 1975­-1985 թուա­կան­նե­րէն սկսած զար­թօն­քը խտաց­նող կեն­դա­նի դրո­ւագ­նե­րը՝ բո­ղո­քի ցոյ­ցե­րէն մին­չեւ ­Յու­նաս­տա­նի տար­բեր քա­ղաք­նե­րու մէջ կազ­մա­կեր­պո­ւած նստա­ցոյ­ցերն, փա­ռա­տօ­նե­րը եւ ե­րի­տա­սար­դա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք ո՛չ միայն լսե­լի դար­ձու­ցին հա­յու­թեան ար­դար ձայ­նը, այ­լեւ կազ­մե­ցին յու­նա­հայ ե­րի­տա­սար­դու­թեան հա­մախմբ­ման եւ ազ­գա­յին ինք­նավս­տա­հու­թեան կռո­ւա­նը։

­Նոյն հե­տաքրք­րու­թեամբ կա­րե­լի է տես­նել յու­նա­հայ պա­հան­ջա­տի­րա­կան գոր­ծու­նէու­թեան ըն­թաց­քին հրա­տա­րա­կո­ւած որ­մազդ­նե­րը որ­պէս քա­րոզ­չա­կան «…ան­ցեա­լի» գրա­ւիչ գոր­ծիք մը։ ­Հե­տաքրքա­կան հա­ւա­քա­ծոն մեզ կը ճամ­բոր­դէ ան­ցեա­լի տա­րի­նե­րը, ուր որ­մազ­դը կը հան­դի­սա­նար ցու­ցա­կան պայ­քա­րի ա­մէ­նէն յատ­կա­շա­նա­կան քա­րոզ­չա­կան ձե­ւը, երբ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը հա­ւատ­քով կը ձեռ­նար­կէր ա­նոնց տա­րած­ման ­Յու­նաս­տա­նի մեծ քա­ղաք­նե­րու ճամ­բա­նե­րուն վրայ։

­Հա­տո­րի յու­նա­լե­զու բա­ժի­նին մէջ, ընկ. ­Մայք ­Չի­լին­կի­րեան կը փոր­ձէ տար­բեր պատ­մա­գի­տա­կան մօ­տե­ցում մը, այս ան­գամ ներ­կա­յաց­նե­լով հայ­կա­կան ներ­կա­յու­թիւ­նը ­Յու­նաս­տա­նի մէջ 19-րդ ­դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թեան։ ­Յատ­կա­նա­շա­կան են յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծու­նէու­թեան ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը, հայ­կա­կան փոքր հա­մայն­քի կեան­քը եւ գո­յա­տեւ­ման ջան­քե­րը, միա­ժա­մա­նակ սա­տար հան­դի­սա­նա­լով ­Հա­յաս­տա­նի հո­ղե­րուն վրայ տա­րո­ւած ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին։ ­Հա­մայնք մը, որ հե­տա­գա­յին ուռ­ճա­ցաւ ­Փոքր Ա­սիոյ ա­ղէ­տէն ա­պաս­տա­նած հա­յու­թեան հսկայ զան­գո­ւած­նե­րով եւ հի­մը կազ­մեց գա­ղու­թի պատ­մու­թեան հաս­տա­տու­մին։

­Բա­ցա­ռիկ հա­տո­րը կ­՚ամ­փո­փո­ւի Աս­պետ ­Ման­ճի­կեա­նի պատ­մա­կան աշ­խա­տա­սի­րու­թեամբ (յու­նա­րէ­նի թարգ­մա­նո­ւած ընկ. Ա­րաք­սի Ա­բէ­լեան-­Գո­լա­նեա­նի կող­մէ), որ կը վեր­լու­ծէ հա­յե­րու ներ­կա­յու­թիւ­նը յու­նա­կան տա­րածք­նե­րուն վրայ, սկսե­լով 5-րդ ­դա­րէն եւ հաս­նե­լով մին­չեւ Ա. աշ­խար­հա­մար­տի օ­րե­րը։ ­

Յօ­դո­ւա­ծա­գի­րը կը նշէ բիւ­զան­դա­կան տա­րի­նե­րու պատ­մա­գի­տա­կան տո­ւեալ­նե­րը, ա­պա կը ներ­կա­յաց­նէ միջ­նա­դա­րեան տա­րի­նե­րու օս­մա­նեան տի­րա­պե­տու­թեան տակ պատ­մա­կան տար­բեր հանգ­րո­ւան­նե­րը, յան­գե­լով մին­չեւ գաղ­թա­կան­նե­րու ե­րե­ւու­մը ­Յու­նաս­տա­նի ա­փե­րուն վրայ։

* * *

«Ա­զատ Օր»-ին կող­մէ հրա­տա­րա­կո­ւած բա­ցա­ռիկ այս հա­տո­րը յու­նա­հայ գա­ղու­թի քա­ղա­քա­կան եւ պա­հան­ջա­տի­րա­կան 60-ա­մեայ գոր­ծու­նէու­թեան հան­դէպ տուրք մը ըլ­լա­լէ ան­դին, կը հան­դի­սա­նայ պատ­մա­կան ու­ղե­ցոյց մը յու­նա­հայ ե­րի­տա­սար­դու­թեան հա­մար, որ­պէս հան­գա­նակ քա­ղա­քա­կան միտ­քի զար­գաց­ման՝ ­Հայ դա­տի հե­տապնդ­ման եր­կար ճամ­բուն վրայ։

­Հա­տո­րը կա­րե­լի է ա­պա­հո­վել դի­մե­լով «Ա­զատ Օր»-ի խմբագ­րա­տու­նը եւ ա­կումբ­նե­րը։