պաքուի Մէջ Հայերու Ջարդերը Պաշտօնական ազրպէյճանի Բացայայտ Հակահայկական Քաղաքականութեան Հետեւանք Էին․ Աշոտ Բեգլարեան
1990 թ. Յունուարի 13-20-ը պաքւում հայերի ջարդերը քսաներորդ դարի ընթացքում ազրպէյճանի պաշտօնական իշխանութիւնների բացայայտ եւ քողարկուած հակահայկական քաղաքականութեան, պետական մակարդակով հայատեացութեան հետեւողական սերմանման, պատմութեան միտումնաւոր խեղաթիւրման, քաղաքակիրթ համակեցութեան համամարդկային նորմերի ու սկզբունքների կոպիտ խախտման հետեւանք էին:
Այս ամէնը միասին հանգեցրեց ազրպէյճանում հայերի ուղղակի ֆիզիքական բնաջնջման՝ զանգուածային կոտորածի՝ մարդկանց նկատմամբ վրէժխնդրութեան ամենադաժան եւ կատարելագործուած, ֆաշիստական մեթոտների կիրառմամբ: Միեւնոյն ժամանակ, այն հաստատեց Ղարաբաղի ազգային-ազատագրական շարժման հաւատարմութիւնն ու անհրաժեշտութիւնը եւ դարձաւ ամենահամոզիչ փաստարկներից մէկը այն բանի, որ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդին աւտորիտար ազրպէյճանի մաս կազմում արդարութեան, ժողովրդավարութեան եւ ազատութեան ձգտող Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդին գտնելու անհնարինութեան է:
Շատ պատմաբաններ պաքւում հայկական ջարդերը 20-րդ դարասկզբին Արեւելեան Անդրկովկասում եւ Օսմանեան թուրքիայում տեղի ունեցած ցեղասպանութիւնների համատեքստում համարում են ազրպէյճանի ջարդերի շարունակութիւն 1990 թուականի պաքուի ջարդերը 1988 թուականի Փետրուարին ազրպէյճանական մէկ այլ քաղաքում՝ Սումգայիթում, տեղի ունեցած ջարդերի տրամաբանական շարունակութիւնն էին: Ստեփանակերտում ես հնարաւորութիւն ունեցայ շփուելու ազրպէյճանական ԽՍՀ-ից բազմաթիւ փախստականների հետ։ Այսօր կոնկրետ անուններ չեմ նշի եւ արիւնոտ պատմութիւններ չեմ պատմի, միայն նշեմ, որ ֆաշիստական մտածելակերպ ունեցող իշխանութիւնների ղեկավարած դաժան ամբոխի կոտորածից փախչելով՝ հայերը ստիպուած են եղել լքել իրենց տներն ու երկար տարիների ազնիւ աշխատանքով, պանքային հաշիւներով եւ այլն ձեռք բերուած ունեցուածքը: Հայերի լքուած տները բռնագրաւուել եւ բնակեցուել են ազրպէյճանցիների կողմից՝ խախտելով բոլոր օրէնքները։
Հայերի տեղահանութիւնն ուղեկցւում էր 20-րդ դարավերջին աննախադէպ վանտալիզմի, կողոպուտի եւ բռնութեան փաստերով՝ կենտրոնական իշխանութիւնների համերաշխութեան, կուսակցական, խորհրդային եւ իրաւապահ մարմինների ղեկավարների աւելորդութիւններին անձնական մասնակցութեան պայմաններում: Հայկական ազգութեամբ ՀԽՍՀ քաղաքացիները կորցրել են ոչ միայն նրանց անշարժ գոյքը, ինչպէս նաեւ մշակութային եւ պատմական յուշարձանները, գերեզմանոցները, որտեղ թաղուած են հարազատներն ու ընկերները: ազրպէյճանից աւելի քան կէս միլիոն հայ փախստականներից՝ նրանք ցրուեցին աշխարհով մէկ՝ յաղթահարելով բազմաթիւ անմարդկային դժուարութիւններ։ Նրանցից շատերը չկարողացան դիմանալ դրան եւ մահացան ազրպէյճանում դաժան վերաբերմունքի հետեւանքներով…
Հարկ է նշել, որ Սումգայիթից, պաքուից եւ ազրպէյճանի այլ քաղաքներից փախստականների զգալի մասը ապաստան գտաւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնում, յաջողութեամբ ինտեգրուեց տեղի հասարակութեանը, բնիկ ժողովուրդների հետ միասին մասնակցեց ազրպէյճանի ագրեսիայի հետ մղմանը, որը 1991-1994 թուականներին լայնամասշտաբ պատերազմ սանձազերծեց Արցախի դէմ, իրենց արիւնով ջրեց հին հայկական հողը, առաւել աւելի կապուեց դրան եւ ապրեց նորաստեղծ պետութիւնում մինչեւ 2023 թուականի Սեպտեմբերի վերջը:
Մինչեւ պաքուի վարչակարգը նոր էթնիկ զտումներ իրականացրեց եւ ամբողջ բնակչութեան դուրս գալը ԼՂՀ-ից: Սումգայիթում, պաքւում, Կիրովաբադում եւ ազրպէյճանի այլ քաղաքներում կատարուած հրեշաւոր ոճրագործութիւններին քաղաքական, իրաւական եւ նոյնիսկ բարոյական գնահատական չի տրուել։ 20-րդ դարի վերջին ցեղասպանութեան կազմակերպիչների եւ մեղաւորների անպատժելիութիւնը խրախուսեց ազրպէյճանի իշխանութիւններին 21-րդ դարում իրականացնել նոր վայրագոթիւններ եւ մարդկության դէմ յանցագործութիւններ, մասնաւորապէս՝ 2016 թուականի «քառօրեայ պատերազմի» եւ 2020 թուականի «քառասունչորսօրեայ պատերազմի» սանձազերծումը Արցախի դէմ, ԼՂՀ ամիսներ տեւած շրջափակման-պաշարման կազմակերպումը, որն աւարտուեց 2023 թուականի Սեպտեմբերին նոր լայնածաւալ ռազմական ագրեսիայով եւ էթնիկ զտումներով՝ ժողովրդի լիակատար վտարմամբ հին հայկական հողից: Իսկ մարդկութեան դէմ այս բոլոր յանցագործութիւնների ֆոնին պաքուի ռեժիմը, որը մինչ օրս չի պատժուել, համարձակութիւն ունի խօսելու ազրպէյճանցիների «վերադարձի» մասին, որը գոյութիւն ունի միայն իր հիւանդ երեւակայութեան մէջ, պաքուն եւ անգարան ցինիկ հետեւողականութեամբ շարունակում են ակտիւօրէն առաջ քաշել սպեկուլեատիւ թեման՝ «ա «Հայաստանից ազրպէյճանցի փախստականներին» եւ «նրանց կրած վնասներին»՝ Հայաստանին մեղադրելով «էթնիկ զտումներ իրականացնելու» մէջ։ Բայց յայտնի է, որ ի տարբերութիւն ազրպէյճանահայերի՝ խորհրդային տարիներին Հայաստանում ապրող ազրպէյճանցիների ճնշող մեծամասնութիւնը հնարաւորութիւն է ունեցել վաճառել կամ փոխանակել իրենց բնակարանները։ Բացի այդ, նրանք Հայաստանից ստացել են ընդհանուր 110 մլն ԱՄՆ տոլարի փոխհատուցում։
Միեւնոյն ժամանակ, հայ փախստականները, միջազգային իրաւունքի համաձայն, իրաւունք ունեն ստանալու ոչ միայն նիւթական եւ բարոյական, այլեւ տարածքային փոխհատուցում կորցրած հայրենիքի համար: Սա վերաբերում է նաեւ 2020-2023 թուականներին էթնիկ զտումների ենթարկուած Արցախի Հանրապետութեան շուրջ 150 հազար քաղաքացիներին։
Ակնյայտ է, որ ազրպէյճանի ցեղասպան իշխանութիւնների օրօք, որոնք այսօր անպատիժ իրականացնում են Արցախի հայկական հոգեւոր եւ պատմական ժառանգութեան ոչնչացումը ամբողջ աշխարհի աչքի առաջ եւ հայերի տները ինտենսիւօրէն բնակեցնում ազրպէյճանցիներով, սկզբունքօրէն անհնար է բնիկ բնակչութեան վերադարձը։
Բայց սա խնդիրների միայն կէսն է։ Ամենավատն այն է, որ թշնամուն դրանում օժանդակում է Հայաստանի Հանրապետութեան պետական ռեժիմը, որն իր սահմանադրական պարտաւորութիւնների ուժով պէտք է իր վրայ վերցնի փախստականների իրաւունքների պաշտպանութիւնը եւ ոչ թէ վերջ տայ դրանք: Եւ միայն Հայաստանի իրական պետականութեան վերականգնման եւ մարդկութեան դէմ յանցագործութեան մեղսակից ազատուելու դէպքում հնարաւոր է արմատապէս փոխել երկրի քաղաքականութիւնն այս հարցում եւ հասնել համապատասխան օժանդակութեան համապատասխան միջազգային նորմերի։