Շուշիի Կոտորածի 100-րդ Տարելից.- Արցախի Արտաքին Գործոց Նախարարութեան Յայտարարութիւնը

Յօդուածներ – Զրոյցներ

Ստորեւ, կը հրատարակենք Արցախի արտաքին գործոց նախարարութեան լոյս ընծայած յայտարարութիւնը, Ատրպէյճանի կողմէ կատարուած Շուշիի հայերու կոտորածի 100-րդ տարելիցին առթիւ․-

Հարիւր տարի առաջ` Մարտ 23, 1920-ին նորաստեղծ Ատրպէյճանական Դեմոկրատական Հանրապետութեան իշխանութիւններն իրականացրեցին այդ ժամանակ Արցախի վարչական եւ մշակութային կենտրոն Շուշիի հայ բնակչութեան կոտորածը: Այս հրէշաւոր յանցագործութեան հետեւանքով հազարաւոր հայեր սպաննուեցին, տասնեակ հազարաւորներ ստիպուած եղան դիմել փախուստի` լքելով իրենց տները, քաղաքի հայկական հատուածը թալանուեց, հրկիզուեց եւ ամբողջութեամբ աւերուեց:

Շուշիի ողջ մնացած հայ բնակիչները, ովքեր քաղաքի բնակչութեան մեծամասնութիւնն էին կազմում, ամբողջութեամբ աքսորուեցին: Երբեմնի հայկական գեղեցիկ քաղաքի մեծ մասը դեռ երկար տարիներ մնաց աւերակների մեջ: Շուշիի հսկայական մշակութային ժառանգութիւնը ոչնչացուեց:

Այս ոճրագործութեան մասշտաբներն ու դաժանութիւնն ապշեցրել էին կոտորածներից անմիջապէս յետոյ Շուշի այցելած ժամանակակիցներին, ովքեր նշել են, որ ջրհորները լցուած էին կանանց եւ երեխաների դիակներով: Ողբերգութիւնն այնքան խոր հետք է թողել քաղաքի եւ մթնոլորտի վրայ, որ նոյնիսկ 10 տարի անց մռայլ տպաւորութիւններ եւ ծանր զգացողութիւններ էր առաջացնում, ինչն արտացոլուել է քսաներորդ դարի ականաւոր ռուս գրողներից մէկի` Օսիպ Մանտելշտամի «Ֆայտոնչին» բանաստեղծութեան մէջ:

Շուշիի կոտորածը ատրպէյճանական իշխանութիւնների` Արցախը նուաճելու եւ հպատակեցնելու`  երկու տարի տեւած փորձերի գագաթնակէտը դարձաւ:

Հարաւային Կովկաս Թուրքիոյ ներխուժման արդիւնքում ձեւաւորուած Ատրպէյճանի` Արցախի նկատմամբ անզուսպ եւ ոչնչով չհիմնաւորուած տարածքային հաւակնութիւնները սկիզբ դրեցին ադրբեջանա-ղարաբաղեան հակամարտութեանը` ժամանակակից ընկալմամբ: Ատրպէյճանական իշխանութիւնները փորձեցին թուրքական զօրքերի ուղղակի աջակցութեամբ հասնել իրենց նպատակին: Հետագայում թուրք սպաները եւ էմիսարները շարունակեցին օժանդակութիւն ցուցաբերել ատրպէյճանական ռազմական կազմաւորումներին, այդ թւում` 1920-ին, Շուշիի կոտորածների կազմակերպման հարցում` փորձելով շարունակել հայերի ցեղասպանութիւնն արդէն Արեւելեան Հայաստանում:

Հարաւային Կովկասի հանրապետութիւնների խորհրդայնացմանը յաջորդած Ատրպէյճանին Արցախի բռնկեցմամբ խնդիրը չլուծուեց, քանի որ Արցախի հայ բնակչութեան հանդէպ ատրպէյճանական իշխանութիւնների քաղաքականութիւնը փոխուել էր միայն ձեւով, բայց ոչ բովանդակութեամբ:

1980-ական վերջին եւ 1990-ական սկզբին Խորհրդային Միութեան փլուզման գործընթացի սկիզբը կրկին արդիական դարձրեց Արցախի հայ բնակչութեան ֆիզիքական անվտանգութեան խնդիրը: Ի պատասխան Արցախի ժողովրդի` Հայաստանի հետ վերամիաւորման խաղաղ պահանջներին, Ատրպէյճանում թափ առաւ հայերի զանգուածային սպանութիւնների եւ ջարդերի ալիքը: Հազարաւոր հայեր սպաննուեցին եւ խեղումներ ստացան, հարիւր հազարաւորներ` աքսորուեցին: 1988-1990 թուականներին հայկական ջարդերը, 1920-ի Շուշիի կոտորածների շարունակութիւնը դարձան եւ ակնառու կերպով ցոյց տուեցին, որ անգամ 70 տարի անց չէին փոխուել ատրպէյճանական իշխանութիւնների ո՛չ նպատակները եւ ո՛չ էլ մեթոտները:

Միայն շնորհիւ Արցախի ժողովրդի ինքնակազմակերպման, որ ստեղծել էր արդիւնաւէտ գործող պետութիւն` բոլոր անհրաժեշտ ինստիտուտներով, ներառեալ` մարտունակ բանակը, ինչպէս նաեւ համայն հայութեան աջակցութեան` յաջողուեց ետ մղել 1991-1994 թուականներին Ատրպէյճանի զինուած յարձակումը եւ թոյլ չտալ Արցախում Շուշիի սցենարի կրկնութիւնը` սակայն արդէն աւելի մեծ մասշտապներով:

Այսօր Արցախի իշխանութիւններն ու ժողովուրդը գործադրում են բոլոր ջանքերը Շուշիի վերածննդի եւ, մասնաւորապէս` ատրպէյճանական իշխանութիւնների կողմից ոչնչացուած քաղաքի մշակութային ժառանգութեան վերականգնման համար։