Հայերու Ներդրումը Պաքուի Մշակութային Կեանքին Մէջ (Գ)

Յօդուածներ – Զրոյցներ

Armenpress.am-ը ներկայացուցած է Լուսինէ Պօղոսեանի ծաւալուն ուսումնասիրութիւնը՝ «Հայերու ներդրումը Պաքուի մշակութային կեանքէն ներս» վերնագրով, որ ԵՌԱԳՈՅՆ-ը՝ արեւմտահայերէնի վերածած՝ պիտի ներկայացնէ քանի մը բաժինով.

Սբ Աստուածածին

Նախքան Սբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ կառուցումը՝ Պաքուի մէջ կը գործէր մէկ հայկական եկեղեցի՝ Սբ Աստուածածինը, որ կը գտնուէր Պաքուի Իչերիշեհեր թաղամասին մէջ՝ Կուսական աշտարակի ձախ կողմը։ Խորհրդային տարիներուն, ըստ արխիւային փաստաթուղթերու, եկեղեցին վերակառուցուած էր եւ կը գործէր իբրեւ մշակութային կեդրոն։ Եկեղեցին կանգուն եղած է ընդհուպ մինչեւ 1989թ.։ Սբ Աստուածածինը եւս զոհ դարձած է Ատրպէյճանի այլատեացութեան քաղաքականութեան. 1990-ականներու վերջը ատրպէյճանցիները քանդած են եկեղեցւոյ շէնքն ու զանգակատան երկու յարկը։

Սբ Աստուածածին եկեղեցին 1980-ականներուն.

Սբ Թադեւոս-Բարդուղիմէոս

Պաքուի մէջ հայկական բնակչութեան աճին հետ կապուած՝ 20-րդ դարու սկիզբը անհրաժեշտ էր կառուցել հայկական երրորդ եկեղեցին։ Նոր եկեղեցին նախագծած է Յովհաննէս Քաջազնունին (յետագային Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան վարչապետ)։ Քաղաքական հանգամանքներուն հետ կապուած՝ Յ. Քաջազնունին լքած է Պաքուն, որմէ ետք անոր գործը շարունակած է Ն. Պաեւը։ Եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները աւարտած են 1914-ին։ 1918-ի Պաքուի գրաւումէն ետք անիկա ենթարկուած է կողոպուտի թուրք-թաթարական զօրքերու կողմէն։ Երկրին մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք՝ 1930-ականներուն, եկեղեցին հիմնայատակ աւերուած է (3 տարի քանդելու անյաջող փորձերէն ետք պայթեցուած է 1937-ին), անոր տեղը կառուցուած է Պաքուի երաժշտական ակադեմիայի շէնքը։

Սբ Թադեւս-Բարդուղիմէոս եկեղեցւոյ նախագիծը

Սբ Թարգմանչաց

Պաքուի Հայկավան (Էրմենիքենդ) թաղամասին մէջ կառուցուած Սբ Թարգմանչաց եկեղեցին դարձած է նախ թուրք-թաթարական զօրքերու, ապա՝ Խորհրդային Ատրպէյճանի իշխանութիւններու վայրագութիւններու զոհը։ 1918-ին թուրք-թաթարական խաժամուժը թալանած է եկեղեցին, իսկ արդէն խորհրդային շրջանին՝ 1930 Յունուար 3-ին, տեղի Կոմունալ տնտեսութեան ղեկավարի պահանջով եկեղեցւոյ բանալիները յանձնած են անոր։ Ընդամէնը 2 օր անց՝ ատրպէյճանցիները կողոպտած են եկեղեցին, որմէ ետք շէնքը վերակառուցած՝ իբրեւ մշակութային կեդրոն (Գ. Ստեփանեան, «Համառօտ ակնարկ Պաքու քաղաքի հայկական եկեղեցիներու պատմութեան», էջ 168)։

Սբ Յովհաննէս Մկրտիչ

Ատրպէյճանական վայրագութիւններուն իբրեւ արդիւնք՝ Պաքուի հայկական համայնքը նաեւ կորսնցուցած է հայկական գերեզմանատան Սբ Յովհաննէս Մկրտիչ մատուռը։ Անիկա առանձնայատուկ նշանակութիւն ունէր իբրեւ մշակութային, ճարտարապետական կոթող, քանի որ կառուցուած էր պատմական Անի մայրաքաղաքի եկեղեցիներու ճարտարապետական յօրինուածքով։ Մատուռի առանձնայատկութիւնը, սակայն, լոկ ճարտարապետական չէր. Անիկա «կը ծառայէր» հայկական գերեզմատան, քանի որ քաղաքի եկեղեցիներուն մէջ արտօնուած չէր կատարել ննջեցեալներու թաղման կարգ։ Ըստ արխիւային փաստաթուղթերու՝ եկեղեցին մինչեւ 1922 Փետրուար եղած է գործող եկեղեցիներու ցուցակին մէջ։ Տարբեր աղբիւրներու համաձայն՝ ատրպէյճանցիները զայն քանդած են 1930-ականներուն «Ազգային պուրակ»-ի կառուցապատման աշխատանքներուն ժամանակ։

Պաքուի հայկական եկեղեցիներով չսկսիր, եւ առաւել եւս՝ չի սահմանափակուիր Ատրպէյճանի մէջ ոչնչացուած հայկական եկեղեցիներու եւ մշակութային այլ կոթողներու շարքը։ Ատրպէյճանի մէջ հայերու ֆիզիքական ոչնչացման, բռնի հայաթափման գործողութիւններուն զուգահեռ՝ տարբեր տարիներու ընթացքին՝ ոչնչացուած է նաեւ հայկականութիւնը յիշեցնող ցանկացած կոթող, պատմութենէն «ջնջուած է» հայերու հետքը, յօրինուած է «նոր պատմութիւն»:

Այսպիսով, անկախ կառավարման ձեւէն, իշխանութեան ղեկավարէն, որդեգրած գաղափարախօսութենէն՝ Ատրպէյճանը մշտապէս օգտագործած է բոլոր միջոցները հայկականութիւնը արտացոլող ցանկացած հետք ոչնչացնելու կամ զայն իւրացնելու համար։ Ատրպէյճանի տարածքին յայտնուած յուշարձաններու ոչնչացման՝ պետական մակարդակով գործադրուող մշակութային ցեղասպանութեան քաղաքականութիւնը անկատար մնացած է միայն Արցախի մէջ՝ շնորհիւ Ազատագրական պատերազմի։

 

Հիմնական աղբիւրներ

Է. Տիգրանեան, «Հայ ճարտարապետների շինարարական գործունէութիւնը Անդրկովկասում 19-րդ դ. վերջ – 20-րդ դ. սկիզբ» http://lraber.asj-oa.am/4846/1/1987-9(30).pdf
Ա. Տէր-մինասեան, «Հայ Ճարտարապետների Դերը Բաքու Քաղաքի Ճարտարապետական Կերպարի Ստեղծման Գործում» http://armheritage.sci.am/rus-75.pdf

Ս. Կարապետեան, «Ադրբեջանը քաղաքակրթութիւնից դուրս»
http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html

Գ. Ստեփանեան, «Համառօտ ակնարկ Բաքու քաղաքի հայկական եկեղեցիների պատմութեան», Հայոց պատմութեան հարցեր, Հ. 8։ Գիտ. յօդվ. ժող.

http://serials.flib.sci.am/openreader/hay_patm_harc_8/book/index.html#page/166/mode/2up

Գ. Ստեփանեան, Համառօտ Ակնարկ Բաքուի Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցու Պատմութեան http://lraber.asj-oa.am/588/1/2009-3__45_.pdf
https://www.bakupages.com/enc-show.php?cmm_id=276&id=146913&c=1899&lang=ru